Hình ảnh

Audio

Cối xay lúa

Mã hiện vật: No172

Danh mục: Nông nghiệp cổ truyền

Nội dung

Cối xay thóc hay cối xay lúa là dụng cụ nhà nông dùng để bóc vỏ hạt thóc, tách trấu ra khỏi hạt gạo vì thế nó là vật dụng không thể thiếu được của người dân thôn quê. 
Cối xay truyền thống, gồm một thớt trên và một thớt dưới (theo cách gọi dân dã). Thớt bên dưới cố định, thớt bên trên bên trong trát đất, khoét hình chảo lõm, có thể quay tròn theo một trụ (trục), gọi là ngõng cối, nằm cố định ở giữa thớt dưới, lõi ở giữa cối (thường gọi là ngõng) có thể được làm bằng gỗ hoặc sắt. Phần thớt trên có một tràng xay, còn gọi là tay quay, khi xay nó được lắp vào một bên tai cối. Cối được đặt trên một chiếc giá tre.
Đóng một cái cối xay lúa mới rất cầu kỳ và tốn công sức, phải là những người thợ chuyên nghiệp, gọi là ông phó cối. Đầu tiên, ông phó cối dùng tre đan vanh tròn cho thớt trên và thớt dưới, sau đó đổ đất sét ẩm vào dầm kỹ. Thớt trên có cái họng gỗ vuông ở giữa. Một thanh ngang bằng gỗ luồn xuyên qua vành thớt trên, phần thừa ra là hai tai có lỗ để cắm giằng xay. Giằng xay được cố định bằng dây thừng buộc lên trên xà nhà. Giữa thớt dưới là cái trục thẳng đứng (gọi là ngõng xay), xuyên qua thanh ngang thớt trên để định vị thớt trên khi xay. Người ta chia mặt thớt thành tám phần đều nhau, rồi nêm vào phần đất của hai thớt các dăm gỗ nhãn hoặc gỗ dẻ theo một quy luật. Vì thế, chỉ được quya theo chiều kim đồng hồ rất êm khi xay, lúa được tách ra gạo và vỏ trấu riêng biệt. Nếu quay ngược lại, thớt trên sẽ chạy kênh cao, phát ra tiếng kêu lục cục, lúc này chỉ có lúa chảy ra và sẽ gây hỏng cối.
Thóc xay xong phải sàng sảy cho hết trấu, chỉ còn gạo lật để giã. Việc sàng sảy thường là công việc của phụ nữ trong nhà và họ thường phải tranh thủ làm vào buổi tối, buổi sáng sớm hoặc những ngày mưa không làm việc đồng áng.
Liên quan đến cối xay lúa, dân gian có nhiều câu đố, thành ngữ, tục ngữ. trong đó có câu đố khá thú vị là:
Không răng mà cắn nát nhừ
Miệng to họng nhỏ từ từ nuốt vô
Bụng không có chỗ chứa đồ
Cho nên em phải đổ ra liên hồi
Ngày nay, những loại máy xay xát đã thay thế vai trò của cối xay lúa trong đời sống sinh hoạt của người nông dân Việt Nam. Những chiếc cối xay đã biến mất, hoặc trở thành những hiện vật trưng bày giới thiệu về một nét sinh hoạt, sản xuất xưa.